الهه جعفرزاده: آلودگی هوا در تهران سال هاست از یک مساله مقطعی عبور کرده و به یکی از چالش های مزمن محیط زیست و بهداشتی این کلان شهر تبدیل گشته است؛ بحرانی که هر سال با شروع فصل سرد، بار دیگر به اوج می رسد و زندگی روزمره شهروندان را تحت تأثیر قرار می دهد. سال ۱۴۰۴ هم از این قاعده مستثنی نبود و برمبنای داده های رسمی، بخش قابل توجهی از روزهای ناسالم هوا در بازه ای محدود اما بحرانی متمرکز شد؛ دوره ای که ترکیب شرایط جوی نامساعد، افزایش مصرف سوخت های فسیلی و ضعف های ساختاری در مدیریت منابع آلاینده، به تشدید وضعیت انجامید.
وحید نوروزی، دکترای مدیریت محیط زیست و نماینده سابق شهردار تهران در کمیته کاهش آلودگی هوا، در اینباره به خبرآنلاین می گوید: «بر اساس داده های سیاهه انتشار، در طول سال گذشته، سهم خودرو های شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق بوده است. موتورسیکلت ها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً به سبب فرسودگی و کاربراتوری بودن)و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینی بوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد در آلودگی سهم داشته اند.»
متن کامل این گفتگو در ادامه آمده است: نوروزی - نماینده سابق شهردار تهران در کمیته کاهش آلودگی هوا بیشترین روزهای آلوده در سال ۱۴۰۴ در چه بازه هایی از سال رخ داد و علت اصلی آنچه بود؟
بر اساس داده های پخش شده در سال ۱۴۰۴، بیشترین تمرکز روزهای آلوده در آبان تا دی ماه ثبت شده و اوج آلودگی بطور مشخص در آذرماه رخ داده است. در سال گذشته، تکرار دوره های وارونگی دما در ماه های سرد، خصوصاً آبان و آذر، موجب شد آلاینده ها در لایه های پایین جو محبوس شوند. در این دوره ها، سرعت باد در خیلی از روزها کمتر از ۲ متر بر ثانیه گزارش شد و نبود بارندگی مؤثر هم مانع از شست وشوی جو شد. ترکیب عوامل جوی و انتشار، دلیل اصلی تمرکز و تشدید آلودگی هوا در این بازه زمانی بوده است.
در این بازه یک ساله چند روز ناسالم را در کارنامه داشتیم؟
از نظر عددی، در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۲۰ روز ناسالم برای گروههای حساس و حدود ۲۵ تا ۳۰ روز ناسالم برای همه گروه ها در تهران ثبت شده که بالاتر از ۶۰ درصد اینروزها در همین بازه سه ماهه متمرکز بوده اند.
مهم ترین آلاینده ای که در سال قبل کیفیت هوای پایتخت را تحت تأثیر قرار داد، چه بود؟
بر اساس داده های سال ۱۴۰۴ آلاینده غالب در تهران ذرات معلق کمتر از ۲/۵ میکرون (PM۲.۵) بوده است. این آلاینده در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد روزهای ناسالم بعنوان آلاینده شاخص ثبت شده و در عمل تعیین کننده وضعیت کیفیت هوا در اکثر روزهای آلوده بوده است. از نظر کمی، میانگین سالانه غلظت PM۲.۵ در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب گزارش شده، در حالیکه حد راهنمای سازمان جهانی بهداشت ۵ میکروگرم بر مترمکعب است یعنی متاسفانه سطح آلودگی هوا در تهران حدود ۶ برابر بالاتر از استاندارد جهانی قرار داشته است.
چه عواملی بر تشدید این آلودگی دامن زدند؟
بر اساس آخرین سیاهه انتشار شهر تهران، منابع متحرک مهم ترین عامل آلودگی هوا بوده اند. بطور کلی، حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد انتشار ذرات معلق (PM۲.۵) در تهران ناشی از منابع متحرک است که شامل خودرو ها و موتورسیکلت ها می شود.
در کنار آن، منابع ساکن شامل صنایع و نیروگاه ها هم نقش مؤثری دارند. خصوصاً در فصل سرد که مصرف سوخت بیشتر می شود. همین طور استفاده از سوخت سنگین مازوت در بعضی نیروگاه ها در دوره های کمبود گاز، یکی از عوامل تشدیدکننده آلودگی در مقاطع زمانی خاص بوده است.
سهم خودرو های شخصی، موتورسیکلت ها، صنایع و نیروگاه ها در آلودگی تهران چقدر است؟
بر اساس داده های سیاهه انتشار، سهم خودرو های شخصی و سواری حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از انتشار ذرات معلق است. موتورسیکلت ها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد (عمدتاً به سبب فرسودگی و کاربراتوری بودن) و وسایل نقلیه دیزلی (اتوبوس، کامیون، مینی بوس) حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد سهم دارند.
از سوی دیگر، صنایع حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد و نیروگاه ها حدود ۵ تا ۱۰ درصد در ایجاد ذرات معلق سهم دارند. این اعداد هم به روشنی نشان داده است که تمرکز اصلی باید بر کنترل منابع متحرک خصوصاً ناوگان دیزلی و موتورسیکلت های فرسوده باشد.
آلودگی هوای سال قبل چه پیامدهایی برای سلامت شهروندان تهرانی داشت؟ کدام گروههای اجتماعی بیشتر در معرض صدمه قرار گرفتند؟
آلودگی هوا، خصوصاً ناشی از ذرات معلق PM۲.۵، یکی از عوامل اصلی افزایش بار بیماری در تهران بوده و باتوجه به میانگین غلظت ۳۰ تا ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب در سال ۱۴۰۴، نقش قابل توجهی در افزایش بیماریهای قلبی عروقی، سکته مغزی، بیماریهای تنفسی و تشدید آسم داشته است. همین طور با هر ۱۰ میکروگرم افزایش در PM۲.۵، خطر مرگ ومیر ناشی از بیماریهای قلبی و ریوی حدود ۶ تا ۸ درصد بیشتر می شود.
در این میان، کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، زنان آبستن و همین طور ساکنان مناطق پرترافیک و اقشار کم درآمد -به دلیل محدودیت در دسترسی به درمان- بیشترین صدمه پذیری را دارند.
از نظر اقتصادی و اجتماعی، آلودگی هوا چه هزینه هایی به شهر تحمیل می کند؟
آلودگی هوا علاوه بر دستاوردهای سلامت، هزینه های اقتصادی و اجتماعی سنگینی به شهر تحمیل می کند. برآوردها نشان داده است این هزینه ها سالانه چند میلیارد دلار است و شامل هزینه های درمانی، کاهش بهره وری نیروی کار، مرگ ومیر زودرس و تعطیلی های مکرر مدارس و ادارات می شود. حتی در بعضی برآوردها، سهم آلودگی هوا حدود ۲ تا ۳ درصد تولید ناخالص داخلی کشور عنوان شده است.
مهم ترین اقداماتی که در سالهای اخیر برای کاهش آلودگی انجام شده، شامل چه مواردی است؟ طرح هایی مثل طرح ترافیک یا توسعه حمل و نقل چقدر دراین خصوص موفق بوده اند؟
در سالهای اخیر اقداماتی مانند اجرای طرح ترافیک و LEZ، توسعه مترو و اتوبوس رانی، ارتقاء استاندارد سوخت و نوسازی ناوگان فرسوده برای کاهش آلودگی هوا انجام شده است. این سیاستها توانسته اند در محدوده مرکزی شهر حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از برخی آلاینده ها را کاهش دهند و توسعه مترو هم به کاهش استفاده از خودروی شخصی کمک کرده است.
با این حال، به سبب افزایش تعداد خودرو ها، رشد تقاضای سفر و کندی نوسازی ناوگان، این اقدامات نتوانسته اند کاهش پایدار و قابل توجهی در آلودگی ایجاد کنند؛ به بیانی دیگر، اثرگذار بوده اند اما کافی نبوده اند.
بزرگ ترین مانع اجرائی برای کاهش آلودگی هوا در تهران چیست؟
مهم ترین مانع، چندپارچگی در حکمرانی و ضعف هماهنگی بین دستگاه هاست؛ در حالیکه آلودگی هوا مساله ای فرابخشی است، اجرای یکپارچه سیاستها با مشکل روبرو است. در کنار آن، فرسودگی ناوگان حمل و نقل، کمبود منابع مالی، قیمت پایین سوخت و اجرای ناقص قوانین -مانند قانون هوای پاک- هم از چالش های اصلی اند. در مجموع، مشکل تهران نه کمبود راه حل، بلکه شکاف میان سیاستگذاری و اجرای مؤثر است.
اگر بخواهیم در سال ۱۴۰۵ وضعیت بهتری داشته باشیم، چه اقداماتی می تواند در کوتاه مدت بیشترین اثر را بر کاهش آلودگی داشته باشد؟
برای بهبود وضعیت در کوتاه مدت، باید بر اقدامات سریع الاثر تمرکز کرد؛ همچون منع آمد و شد خودرو های آلاینده (به ویژه دیزلی های بدون فیلتر دوده)، تشدید معاینه فنی، ممانعت از مصرف سوخت های مایع در نیروگاه ها و تقویت حمل و نقل عمومی. اجرای جدی این اقدامات می تواند در کوتاه مدت ۱۰ تا ۲۰ درصد از آلودگی کم کند. در بلند مدت هم اصلاح ساختار انرژی، نوسازی ناوگان و توسعه حمل و نقل پاک ضروریست.
شهروندان برای بهبود کیفیت هوای تهران در سال جدید چه کارهایی می توانند انجام دهند؟
نقش شهروندان در مدیریت آلودگی هوا مکمل سیاستهای کلان است و به تنهایی تعیین کننده نیست. با این وجود، اقداماتی مانند کاهش استفاده از خودروی شخصی، استفاده از حمل و نقل عمومی، مدیریت مصرف انرژی در منازل، انجام بموقع معاینه فنی و مشارکت در مطالبه گری اجتماعی می تواند مؤثر باشد. با این وجود، باید توجه داشت که مسئولیت اصلی در عرصه هایی مانند کیفیت خودرو و سوخت یا توسعه زیرساخت ها بر عهده حاکمیت است و شهروندان بیشتر نقش تکمیلی دارند.
و در آخر، آیا رسیدن به هوای پاک در تهران واقع بینانه است؟
رسیدن به هوای بطورکامل پاک در کوتاه مدت حتماً واقع بینانه نیست اما رسیدن به وضعیت قابل قبول و پایدار بطورکامل امکانپذیر است. تجربه شهرهای بزرگ دنیا نشان داده است که با اجرای سیاستهای سخت گیرانه در عرصه حمل و نقل، سوخت و صنعت و ادامه آنها، میتوان طی یک بازه ۵ تا ۱۰ ساله کاهش قابل توجهی در آلودگی هوا ایجاد کرد.
بنابراین، مساله اصلی امکان پذیری نیست، بلکه اراده اجرائی، ادامه سیاستها و پذیرش اجتماعی است. اگر این سه عامل هم زمان محقق شوند، میتوان امیدوار بود که تهران هم به سطح قابل قبولی از کیفیت هوا برسد.